Vijf jaar Green Deal op Lage Weide. Wat werkte... en wat ik liever eerder had geweten.
Lage Weide, Utrecht. Circa 800 bedrijven, circa 18.000 werknemers, vier verduurzamingsthema’s. Dit zijn de inzichten die ik nergens anders heb gelezen.
Parkmanagement Lage Weide sloot in januari 2024 een Green Deal met de gemeente Utrecht, provincie Utrecht, het Hoogheemraadschap en andere partners. Als symbolisch gebaar, maar ook als meerjarig werkprogramma op energietransitie, duurzame mobiliteit, klimaatadaptatie en circulaire economie.
Wat volgt is geen evaluatierapport en geen persbericht. Het zijn de observaties die ik heb opgedaan als uitvoerder. De man die ondernemers moet bellen, verbinden, overtuigen en resultaten moet borgen. Die observaties zijn soms ongemakkelijk. Maar juist daarom, hoop ik, bruikbaar voor een wethouder in Breda, een parkmanager in Groningen of een beleidsadviseur in Zwolle.
Energietransitie
SUCCES
Samen met Green Deal partners een MOOI Symphonie-subsidie verworven voor een energiegemeenschap van de toekomst. Een logische vervolgstap na de oprichting van een van de allereerste E-hubs van Nederland op Lage Weide. Zo neem je als terrein de regie over je eigen energietoekomst — vóórdat de netbeheerder dat voor je doet.
LES
Op veel daken op Lage Weide liggen zonnepanelen, maar andere blijven leeg. Niet bij gebrek aan zon, maar door de huur-eigenaar-kloof. Een huurder die de energiebesparing niet zelf incasseert, heeft geen reden het dak te gebruiken. De eigenaar investeert niet in andermans rendement. Dit is geen lokaal probleem. Het is een structureel belastingtechnisch vraagstuk dat landelijke regelruimte vraagt. Kom daar niet te laat achter.
Duurzame mobiliteit
SUCCES
Lage Weide had een primeur: gratis elektrische deelfietsen voor medewerkers. De vliegende start bewees dat de vraag bestaat. En dat een bedrijventerrein ook op mobiliteit een voortrekkersrol kan spelen.
LES
We gingen bijna aan ons succes ten onder. En na invoering van een eigen bijdrage van €2 per rit daalde het gebruik zo dramatisch dat de businesscase verdween. De les zit niet in het tarief maar in de vraag die we achteraf pas stelden: wat tellen we eigenlijk echt als succes? Mensen uit de auto? Of mensen op een ander vervoermiddel? Die twee zijn niet hetzelfde… en de tweede verandering is geen duurzaamheidswinst.
Klimaatadaptatie
SUCCES
Lage Weide werd living lab van het nationale programma Werklandschappen van de Toekomst. Meer dan 150 meter geveltuinen, bloemrijke bermen, hersteld voetpad. Een terrein dat zichtbaar leefbaarder is geworden… en dat meetbaar maakt wat veel terreinen alleen in visies beschrijven.
LES
Bij ons vlaggenschipproject (olivijnstampen gecombineerd met bijenkasten) liep het vast op iets wat we hadden kunnen voorzien maar niet voldoende hadden ingecalculeerd: afhankelijkheid van te veel partijen tegelijk. Subsidiegevers met verschillende deadlines. Vastgoedeigenaren wier daken worden beheerd door hoofdkantoren op honderd kilometer afstand. Leveranciers die bij iets nieuws ook leergeld betalen. Elk project heeft zijn eigen MJOP. Bouw dat in, ook in jouw planning.
Circulaire economie
SUCCES
Samen met de gemeente de omgevingsvisie Lage Weide opgesteld en daarin ruimte voor circulaire economie structureel veiliggesteld. Gemeente, vastgoedeigenaren en ondernemers schouder aan schouder. Dat maakt het politiek houdbaar: geen projectje maar fundament. En watergebruik bleek het thema waarmee we vastgoedeigenaren in beweging kregen die eerder passief bleven.
LES
Grondstoffenuitwisseling en recycleprojecten zijn waardevol, maar blijven laag op de R-ladder. Een bedrijventerrein is het verkeerde schaalniveau voor echte circulaire transformatie. Dat vraagt keten- en ontwerpdenken, niet gebiedsdenken. Weet wat je schaal is. En wees eerlijk over wat je daarbinnen wél en niet kunt bereiken.
ACHT OBSERVATIES
Dit zijn niet de lessen die je in een subsidieaanvraag leest. Ze komen uit de praktijk van meer dan vijf jaar uitvoeren, verbinden en soms struikelen.
1. De energietransitie is geen technisch probleem meer
Op Lage Weide waren de grootste vertragingen zelden technisch van aard. Ze ontstonden doordat de eigenaar van het dak een andere businesscase heeft dan de huurder. Doordat de fiscaliteit collectieve oplossingen afstraft. Doordat de netbeheerder een andere schaal hanteert dan ondernemers. Doordat subsidies projecten financieren maar geen structurele organisatie. Het energievraagstuk is steeds meer een institutioneel vraagstuk. Ik zie dat eigenlijk nergens expliciet benoemd worden.
2. Netcongestie heeft duurzaamheid gered
Dat klinkt bijna provocerend. Maar kijk wat er gebeurde. Jarenlang probeerden overheden bedrijven te verleiden om te verduurzamen. Dat lukte mondjesmaat. Toen kwam netcongestie. Ineens gingen ondernemers samenwerken. Niet omdat ze groener wilden worden, maar omdat ze wilden overleven en groeien. Veel duurzame innovaties op Lage Weide zijn versneld doordat er een economisch probleem ontstond. Dat is een ongemakkelijke observatie. Maar wel waar.
3. Bedrijventerreinen worden structureel onderschat
Lage Weide heeft ongeveer 18.000 werknemers. Meer mensen dan in veel Nederlandse gemeenten wonen. Toch beschikken bedrijventerreinen over een fractie van de bestuurlijke aandacht, investeringscapaciteit en beleidsmatige ondersteuning die woonwijken krijgen. De energietransitie loopt vast. Bereikbaarheid loopt vast. Klimaatadaptatie loopt vast. Niet omdat ondernemers niet willen, maar omdat het bestuurlijke systeem nog steeds denkt aan bewoners, maar vergeet waar ze werken.
4. Subsidies lossen vaak het verkeerde probleem op
Op Lage Weide zijn veel subsidies succesvol aangevraagd: MOOI, Werklandschappen van de Toekomst, diverse klimaatprogramma’s. Maar steeds zag ik hetzelfde patroon. Voor een pilot is geld. Voor een experiment is geld. Voor de partij die vijf jaar lang ondernemers belt, verbindt, overtuigt, herinnert en resultaten borgt: nauwelijks. Terwijl daar de grootste bottleneck zit. Ik durf te stellen: de grootste innovatie op Lage Weide is niet de e-hub. Het is het bestaan van een professionele gebiedsorganisatie die al die losse projecten aan elkaar knoopt. Die organisatie is zelden subsidiabel. Daarom ben ik ook een groot voorstander van structurele, gemeentebrede ondernemersfondsen.
5. Vastgoedeigenaren bepalen meer dan ondernemers
Veel duurzaamheidsprogramma’s richten zich op ondernemers. Logisch, want die zitten aan tafel. Maar de echte knoppen zitten vaak ergens anders: bij pensioenfondsen, beleggers, assetmanagers, hoofdkantoren. Op Lage Weide merkten we dat een pand dat beheerd wordt door een vastgoedfonds andere besluitvormingsprocessen heeft dan een ondernemer die er elke dag onder werkt. Dat inzicht hadden we twee jaar eerder moeten hebben. Wie bedrijventerreinen wil verduurzamen zonder vastgoedstrategie heeft eigenlijk geen strategie.
6. Schaalvergroting maakt sommige oplossingen juist moeilijker
Dat gaat in tegen veel beleidsprogramma’s, die opschaling als heilige graal zien. Maar bij circulariteit, energie en water zag ik regelmatig het omgekeerde. Oplossingen werkten juist omdat mensen elkaar kenden. Omdat er vertrouwen bestond. Omdat de afstand klein was. Omdat je elkaar tegenkomt op de ondernemersbarbecue. De menselijke schaal bleek soms belangrijker dan de technische. Dat verdient meer aandacht dan het krijgt.
7. De Green Deal was een vliegwiel, geen routekaart
Het document zelf leest vrijwel niemand. Het verhaal wel. De Green Deal gaf bestuurders een reden om aan te sluiten, subsidiegevers vertrouwen, ondernemers het gevoel onderdeel te zijn van iets groters en Lage Weide een reputatie. Dat zie je terug in de werkbezoeken, de landelijke aandacht en het groeiende aantal partijen dat inmiddels betrokken is bij projecten. De Green Deal was minder een plan dan een legitimerend verhaal. En dat was misschien wel zijn grootste kracht.
8. Duurzaamheid is vaak een bijvangst van sterke gemeenschappen
Als ik kijk naar wat echt beweging veroorzaakte op Lage Weide zijn dat opvallend vaak geen klassieke duurzaamheidsprojecten. Veiligheid. Bereikbaarheid. Arbeidsmarkt. Gebiedsidentiteit. Ondernemers die elkaar leren kennen. Daardoor ontstaat vertrouwen. En vanuit dat vertrouwen komen energieprojecten, klimaatprojecten en circulaire projecten vanzelf. Misschien is dat wel de meest ongemakkelijke conclusie: duurzaamheid is vaak een bijvangst van sterke gemeenschappen. Niet andersom.
Verder lezen
Werk jij aan verduurzaming van een bedrijventerrein, een ondernemersfonds of een gebiedsaanpak? Ik deel graag ervaringen, denk mee over de aanpak of koppel je aan relevante contacten in mijn netwerk.
Stuur me een mail: duurzaam@roelandtameling.nl